Arles

Arles i jego zabytki wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO

Arles to nie tylko nazwa miasta, ale również największej gminy we Francji znajdującej się w departamencie Bouches-du-Rhone, w regionie Prowansja-Alpy-Lazurowe Wybrzeże. Otoczony przez rzekę Rodan, naturalny park krajobrazowy Camargue i pasmem górskim Alpille, Arles stanowi rodzaj wyspy w tym naturalnym i trochę dzikim krajobrazie południowo-wschodniej Francji. Nazwa Arles wywodzi się od słowa celtyckiego Arelate oznaczającego miejsce znajdujące się nad stawem a to z uwagi na bagniste tereny otaczające miasto.

Historia Arles sięga siódmego wieku p.n.e, kiedy to miasto było siedziba Celtów. Następnie zostało podbite przez Greków, by w 46 roku stać się jedną z ważniejszych kolonii rzymskich. Zabytki, które pozostały po panowaniu rzymskim przez wieki zostały w niewielkim stopniu zniszczone, co jest wyjątkiem wśród pozostałych dawnych kolonii rzymskich w Prowansji.

W czwartym wieku Arles ponownie przeżywało swój złoty okres za panowania imperatora Constantina kiedy to powstały romańskie budowle takie jak termy i nekropolia Alyscamps .  Arles jest również jednym z trzech miejsc, z którego ruszają pielgrzymki do Santiago de Compostelo i jest miastem związanym z twórczością słynnego malarza francuskiego Van Gogha.

W 1981 roku na liście dziedzictwa UNESCO znalazły się mury, Forum z kryptoportykami, Teatr rzymski, Amfiteatr, Cyrk rzymski, kościół Świetego Trofima (Saint-Trophime), kościół Świętego Jana z Moustiers (Saint Jean de Moustiers) i Opactwo romańskie w Montmajour. Oto opis kilku najpiękniejszych obiektów znajdujących się w Arles z listy dziedzictwa UNESCO.

CYRK

Rzymski cyrk znajduje się w południowo zachodniej części miasta Arles niedaleko Rodanu. Został wybudowany w drugim wieku p.n.e, a właściwie za początek jego budowy przyjmuje się 149 rok.

W czasach rzymskich w cyrku w Arles organizowano wyścigi rydwanów. To tu również odbywały się walki konnych zaprzęgów i specjalnych pojazdów zwanych venationes. Cyrk był monumentalną budowlą - 450 m długości i 101 m szerokości. Widownia, która mogła pomieścić nawet do 20000 widzów, otaczała arenę. Arenę przedzielała część zwana pasem, wypełnionym rzezbami. W jego centralnej części stał obelisk. Pas był ograniczony po dwóch swoich końcach kamiennymi blokami (metae), do którego walczący musieli się zbliżyć w trakcie potyczek. Arena odzielona była od widowni wysoką ścianą zwaną podium. Budowa widowni nie różniła się niczym od tej stosowanej w amfiteatrach.

Cyrk przez wieki przechodził burzliwe koleje losu. W czwartym wieku bogata ornamentyka cyrku z części centralnej jak również obelisk zostały pokryta warstwą marmuru. W piątym wieku prawdopodobnie na skutek przeniesienia galijskich instutucji państwowych z Trewiru do Arles, Arles zaczęło się gwałtownie rozbudowywać. Wokół cyrku powstały liczne osiedla.

Cyrk był wykorzystywany niezmiennie do 550 roku. Wraz jednak z zagrożeniem epidemią dżumy mieszkańcy Arles opuścili swoje domy usytuowane blisko cyrku, przenosząć się bliżej centrum. Kamienne bloki, z których był wykonany cyrk posłużyły do umocnienia murów otaczających miasto. Od tego momentu miejsce po dawnym cyrku popadło w zapomnienie. Pod koniec Średniowiecza, obelisque wzbudził zainteresowanie mieszkańców miasta. Chociaż nie znano jego pochodzenia uznano go za obiekt godny podziwiania.

Do dzisiejszych czasów z dawnego cyrku pozostały miejsca, w których walczący czekali na wejście na arenę, część zaokrąglona areny i widowni. Mury pozostałe po dawnej rzymskiej konstrukcji posłużyły pózniejszym pokoleniom za material do budowy domów. To jednak co udało się uratować można podziwiać w Muzeum Arles i antycznej Prowansji. Przed ratuszem znajduje się również uratowany obelisk, który przeniesiony z cyrku w siedemnastym wieku miał być hołdem złozonym Ludwikowi XIV.

AMFITEATR W ARLES

Areny w Arles inaczej zwane amfiteatrem rzymskim zostały wybudowane między 80 a 90 rokiem naszej ery. Należy on do najważniejszego obiektu dawnej kolonii rzymskiej, który mimo upływu lat można nadal podziwiać. Jego architektura była sciśle związana z przeznaczeniem budynku. W amfiteatrze, bowiem odbywały się wydarzenia gromadzące tłumy widzów i rzesze uczestników.

Rzymscy inżynierowie wybudowali amfiteatr na wzgórzu Hauture. W tym celu musieli zburzyć mury obronne imperatora Augusta skonstruowane wiek wcześniej. Areny były wzorowane na Rzymskim Coloseum : system ewakuacyjny oparty na licznych korytarzach prowadzących do wyjścia, scena główna o eliptycznym kształcie otoczona widownią, arkady umieszczone na dwóch poziomach (razem mające 136 metrów długości). Amfiteatr mógł pomiescić nawet 25000 widzów. Na początku czwartego wieku, Cesarz Konstanty świętował w amfiteatrze narodziny swego pierworodnego przedstawieniami walk i łowiectwa. W 539 roku, Chidebert, król Franków, władca Paryża, próbował przywrócić w amfiteatrze w Arles rozrywki na miarę zabaw antycznych. Dokumenty historyczne dowodzą, że amfiteatr był jeszcze używany za kadencji arcybiskupa aleńskiego Cezarego i po zupełnym przejściu miasta pod protektorat Franków, aż do 550 roku naszej ery.

Pod koniec czwartego wieku, Areny musiały sprostać czasom wojen. Amfiteatr został przekształcony w fortyfikację miejską z czterema wieżami, w której schronienie znalazło 200 mieszkańców. Nie dziwi więc, że podczas swojej wizyty w 1516 roku Franciszek I ubolewał nad opłakanym stanem dawnej chluby rzymskiej - amfiteatru w Arles.

Przez kolejne wieki znaczenie amfiteatru malało, aż do 1830 roku, kiedy to zaorganizowano na jego arenie święto z okazji zwycięstwa nad Algerią. To w efekcie dramatyczne wydarzenie, jeszcze raz przypomniało złowrogie znaczenie amfiteatru - temu świadkowi zarazem wielkich i jak i tragicznych scen. Dzisiaj amfiteatr rzymski jest najczęściej i najchętniej odwiedzanym miejscem. To tu właśnie odbywają się pokazy walki byków (corridas), prezentowane sa muzyczne spektakle. Co tydzień entuzjaści antyku rekonstruuja na arenie amfiteatru walki gladiatorów.

FORUM

Forum czyli rynek w Arles jest pierwszą realizacją miejską stworzoną około 30 roku p.n.e w kolonii rzymskiej. Miał być to prezent dla miasta Arles (Arelate) podarowany przez Cezara.

Forum znajdowało się u zbiegu dwóch głównych tras biegnących przez miasto : północno ? południowej (cardo) i wschodnio-zachodniej (decumanus). Rynek zajmował powierzchnię 10900 metrów kwadratowych, z których do dzisiaj pozostały jedynie dwa fragmenty. Granice forum wyznaczał mur z czterema portykami powyżej których mieściły się galerie z arkadami. W celu zniwelowania nierówności terenu pod Forum zostało zbudowne kryptoportyki czyli tak zwane portyki pozorne pełniące funkcję głównie ozdobną.

Niedaleko forum wznosił się gmach świątyni świeckiej (basilique civile), służącej za sąd i izbę handlową.

Współczesny rynek główny miasta znajduje się w pewnym oddaleniu od jego antycznego pierwowzoru. Forum rzymskie, bowiem mieści się we wschodniej części miasta.

TEATR ANTYCZNY

Teatr antyczny w Arles został wybudowany pod koniec pierwszego wieku p.n.e za panowania imperatora Augusta, zaraz po utworzeniu kolonii rzymskiej. Jego budowa trwała prawie 20 lat. Skonstruowany z kamienia, na planie kwadratu był jedną z pierwszych takich budowli w antycznym świecie.

Teatr składał sie z trzech części : (cavea) inaczej widowni, sceny gdzie grali aktorzy i ściany na której rozwieszano dekorację i która odzielała scenę od widowni.

Widownia mogła pomieścić około 10000 widzów, to jest dwukrotnie mniej niż areny i cyrk w Arles. Miejsce zajmowane przez widzów zależało od ich statusu społecznego : lud zajmował najbardziej oddalone miejsca, zaś notable i żołnierze bliższe sceny.

Scena umieszczona na drewnianej konstrukcji (50 m długości na 6 metrów szerokości), kryła całą skomplikowaną maszynerię teatralną.

Ściana w głębi teatru była ozdobiona na trzech poziomach wieloma kolumnami korynckimi, z których jedynie dwie przetrwały do naszych czasów. W murze znajdowały się nisze, a w nich można było podziwiać statuły wzorowane na greckich figurach. Wśród nich był pomnik Wenus z Arles, obecnie będący w posiadaniu muzeum w Luwrze.

W przeciwieństwie do amfiteatru i cyrku, teatr był miejscem spotkań widzów o wyższych aspiracjach i pragnących obcowania z ambitniejszą sztuką. Grano tu między innymi : tragedie, komedie, pantomimę rzymską albo grecką. Teatr był płatny. Jedynie w święta ku czci jakiegoś bóstwa bezpłatne sztuki stawały sie rozrywką szerszej poubliczności. Niekiedy na pewnych reprezentacjach teatralnych widzami mogli być jedynie mężczyzni, to znów kobiety i dzieci.

W przeciwieństwie do teatrów greckich dedykowanych bogowi Diozizosowi, teatr w Arles został wybudowany w hołdzie Appollu, któremu August pomysłodawca przedsięwzięcia oddawał szczególna cześć. 10 listopada 353 roku, imperator Konstanty II zorganizował w teatrze wielkie przedstawienie. Teatr działał do piątym wieku n.e., kiedy to Kościół przeciwny aktorom i spektaklom o pogańskim charakterze wykorzystał materiał z którego wykonano teatr do budowy bazyliki paleochrześcijańskiej Saint-Etienne za panowania arcybiskupa Hilaire.

Między końcem szóstego, a początkiem ósmego wieku jedna z pozostałych ścian teatru stała się częścią muru obronnego okalającego miasto z dominująca nad nim tak zwaną Wieżą Rolanda. Wokół murów zaczęły powstawać ulice, domy i instytucje religijne jak zakon jezuicki, który ufundował swój pierwszy zakon Sióstr Miłosierdzia. Między 1755 a 1789 rokiem na terenie podwórzec zakonu na terenie, którego stały przez wieki dwie kolumny, posłużył za miejce odkryć archeologicznych. Z inicjatywy ówczesnego mera miasta barona z Chartrouse kolejne fragmenty teatru zostały odkopane.

Dzisiaj możemy zwiedzać zachowane fragmenty teatru : mur, którego część została wykorzystana do budowy muru obronnego miasta i wieży wartowniczej, a także dwie ze sto kolumn służących niegdyś za dekorację tylnej ściany sceny.

Do dzisiaj odbywaja się tutaj różne wydarzenia kulturalne jak w okresie letnim między końcem czerwca, a początkiem sierpnia Święto Arles i kostiumu F?tes d'Arles et du costume, międzynarodowe spotkania fotograficzne Rencontres Internationales de la Photographie, festiwal południa Festival des Suds et festiwal filmowy Pelpum Festival du film Peplum.

KATEDRA ŚWIĘTEGO TROFIMA

Katedra Świętego Trofima (Trophimus) w Arles jest kościołem romańskim. Kościół świętego Trofima, dawna katedra znajduje się na placu Republiki w Arles. Ta romańska świątynia posiada nawę główną i nawy pobocznych ze sklepieniami romańskimi z dwunastego wieku. Do kościoła prowadzi imponujący portal bogato zdobiony powstały między 1180 a 1190 rokiem. Na początku trzynastego wieku dawna dzwonnica została zastąpiona kwadratowa wieżą istniejąca do dzisiaj, której ostatnie piętro odnowiono w siedemnastym wieku. Do kościoła przylega znany w całej Prowansji podwórzec świętego Trofima wybudowany w dwunastym wieku. Wejście do niego usytuowane jest z boku kościoła.

Pierwsza bazylika miasta Arles znajdowła się najprawdopodobniej w dzielnicy nazywanej dzisiaj Hauture i była poświęcona świętemu Stefanowi (Saint Etienne). Przeniesienie katedry na jej obecne miejsce przez wiele lat przypisywano arcybiskupom Patrocle albo Hilary (Hilaire), a w rzeczywistości miało to miejsce dużo pózniej . W efekcie pierwszy kościół (bazylika) została zniszczona w trakcie inwazji w siódmym wieku, a następnie zrekonstruowana w jej obecnym miejscu za panowania dynastii Karolingów. W jedenastym postanowiono ja przerobić dodając prezbiterium, nawę i transept. Prezbiterium wymagało ponownej przeróbki w piętnastym wieku.

Katedra Świętego Trofima - nawa główna

Nawa główna jest jedną z najdłuższych w Prowansji romańskiej (40 m długosci, 15 m szerokości i 20 m wysokości). Jest podzielona na pieć części. Sklepienia, które opierają się na ścinach i kolumnach, mają kształt kołyskowy. Kapitele są udekorowano liśćmi akantu. Bazy kolumn złożone z dwóch wałków posiadają płskorzezby, zaś ich gzymsy mają formę gzymsów korynckich. W drugiej połowie dwunastego wieku nawa główna była wielokrotnie przerabiana. Nawa główna była doświetlana przez otwory znajdujące się powyżej wielkich arkad, które stanowiły swoisty łacznik z nawami bocznymi. W 1835 roku odkryto pod pierwszą częścią nawy głównej pozostałości innego budynku. Były to trzy równoległe korytarze z łacznikami biegnące ze wschodu na zachód. To zaskakujące odkrycie dało początek licznym domysłom. Wiele osób uważało, że to pozostałości dawnej świątyni, inni, że fragment budynku z okresu cesarstwa rzymskiego. Dla Marc Heijmans , archeologa, badacza miasta Arles, był to po prostu rodzaj magazynu z końca antyku lub początku średniowiecza. Oprócz korytarzy,badania archeologiczne dokonane nieco pózniej, bo w 1870 roku pozwoliły na odkrycie pozostałości po krypcie. Krypta ciagnęła sie pod świątynią od początku czwartej części aż do transeptu. Według historyka Jacques Thirion, krypta ta, najprawdopodobnie powstała za panowania dynastii karolingów, stanowiła ważny element w czasie rekonstrukcji drugiego kościoła romańskiego w dwunastym wieku. W piętnastym wieku krypta została zburzona podczas odnawiania gotyckiego prezbiterium.

Katedra Świętego Trofima w epoce gotyckiej

Ambit (Déambulatoire)

Decyzja o rekonstrukcji prezbiterium romańskiego, była prawdopodobnie powzięta za arcybiskupa Louis Aleman (1423-1450), ale prace rozpoczęto dopiero kilka lat po jego śmierci. Pielgrzymowie, bowiem odwiedzający cudowny grób duchownego uniemożliwiali przeróbki kościoła. Podczas prac zarówno absyda jak i prezbiterium romańskie zostały zburzone, a na ich miejscu powstał wielkie prezbiterium gotyckie z przejściem dla pielgrzymów na jego tyłach zwane ambitem. Budowę gotyckiego prezbiterium rozpoczęto w 1454 roku za panowania kardynała Pierre de Foix, a zakończono w 1464. Prezbiterium składało się z dwóch części, absydy i ambitu, z którego prowadziło przejście do ośmiu kaplic.

W czternastym wieku w północnej części nawy bocznej na wysokości czwartej części nawy głównej powstała kaplica poświęcona świętemu Andrzejowi (dziś jest ona nazywana kaplicą dusz z czyścca). W piętnastym wieku kaplica świętego Piotra (dziś świętego Antoniego z Padwy) została wybudowana w trzeciej części nawy bocznej północnej. W 1620 roku dobudowano kaplicę króli składająca się z dwóch części ze sklepieniami żebrowymi. Katedra Świetgo Trofima ? portal główny

Imponujący portal kościoła, bogato rzezbiony został dobudowany między 1180 a 1190 rokiem. Obok niezwykłej fasady opactwa Saint-Gilles, jest jednym z dwóch ważnych obiektów sztuki romańskiej w Prowansji. Portal, w stylu romańskim odmianie prowansalskiej zachował się w bardzo dobrym stanie do dzisiaj. Jedynie w 1990 roku poddano go lekkiej renowacji. Kształt rzezb i wykorzystanie motywów roślinych w dekoracji portalu pozwala zauważyć bezsprzeczny wpływ ornamentyki antycznej. Na portalu znajdują się również postaci złych duchów jak i postaci ze starego testamentu. Nazwy pierwszego patrona kościoła Świętego Stefana i drugiego Świętego Trofima zostały zaczerpnięte ze Starego Testamentu.

Katedra Świętego Trofima ? tympanony i archiwolty zdobiące portal główny

Do wykonania tympanonów i archiwolt zdobiących portal katedry świętego Trofima użyto skały wapiennej. Tympanon katedry świętego Trofima nawiązuje do wizji Ezechiasza albo Apokalipsy według świętego Jana, symbolu czterech Ewangelistów. Przedstawia Chrystusa triumfującego i osadzającego trzymającego na kolanach biblię. Tympanon jest otoczony klasycznymi symbolami czterech ewangelistów : lew ze skrzydłami (symbol świetego Marka), anioł (albo uskrzydlony mężczyzna) (symbol świętego Mateusza) ; orzeł (symbol świętego Jana i skrzydlaty byk (symbol swiętego Łukasza). Dwaj ewangeliści Marek i Łukasz (ich płaskorzezby znajdują się u podstawy tympanona), którzy w przeciwieństwie do Mateusza i Jana nie znali Chrystusa nie spoglądają na Syna Bożego.

Motyw ten jest często wykorzystywany w sztuce romańskiej. Podobne płaskorzezby spotykamy w tympanonach opactwa w Charlieu albo z kościoła świętego Gilles Na wapiennym fryzie belkowania, poniżej tympanonu znajdują się płaskorzezby przedstawiające siedzących dwunastu apostołów z otwarta księgą na kolanach. Są oni świadkami wniebowstąpienia Jezusa Chrystusa. Na fryzie można również zauważyć płaskorzezbę symbolizującą grzech pierworodny, postacie Adama i Ewy kroczące w kierunku Chrystusa, a także grupę wybrańców bożych, między innymi duchownych, kobiety o twarzach zakrytych woalkami i mężczyzn prowadzonych przez anioła ? dziecko symbolizującego trzech patriarchów : Abrahama, Izaaka i Jakuba. Po lewej stronie postaci Chrystusa można zauwazyć płaskorzezbę przedstawiającą triumf chojności nad chciwością pod postacią archanioła Michała odmawiającego wstępu do nieba grzesznikom.

Katedra Świętego Trofima ? dziedziniec

Dziedziniec katedry świętego Trofima pochodzi z dwunastego i czternastego wieku. Jego umiejscowienie nie jest typowe, ponieważ nie przylega on ani do nawy głównej ani do transeptu. Z prezbiterium prowadzi do niego dwadzieścia pięć stopni. Dziedziniec ma kształt prostokąta 28 m długości na 25 szerokości. Podobnych rozmiarów są dziedzince kościołów w miejscowościach w Thoronet, Sénanque i Montmajour.

Za początek prac nad budową dziedzińca uznaje się 1150 rok kiedy to skonstruowano galerię północną i orientalną. Dopiero jednak w XIV wieku można mówić o ukończeniu prac gdy powstały galeria zachodnia i wschodnia za kadencji biskupa Jean de Rochechouart (1390-1398). Z powodu tak długiej budowy dziedzińca galerie prezentują różny styl architektoniczny : romański w galeriach północnej i wschodniej i gotycki w galeriach zachodniej i południowej.

Dziedziniec to rzadki przykład wręcz doskonałego połączenia bogactwa ornamentyki z ich jakością.

KOŚCIÓŁ ŚWIĘTEGO JANA Z MOUSTIERS

Kościół Świętego Jana z Moustiers znajduje się w dzielnicy Hauture niedaleko monasteru Świętego Cezara. Wybudowany w dwunastym wieku jest przykładem prowansalskiego stylu romańskiego. Najprawdopodobniej kościół został postawiony na miejscu monasteru Świętego Jana ufundowanego przez arcybiskupa Cezara w szóstym wieku. Do 1313 roku pełnił rolę parafii pod wezwaniem Świętej Agaty, kiedy to funkcję parafii dzielnicy przejęła świątynia Notre-Dame- de-la-Major.

Z kościoła do dzisiaj zostało niewiele. Zachowała się niezwykła absyda z dekorowanym na sposób starożytny sklepieniem i część prezbiterium.

Absyda miała kształt półkola ze żłobionymi pilastrami. Gzymsy kolumn dekorowano płaskorzezbami liści akantu co stanowiło wyrazne nawiązanie do sztuki starożytnej. Z nawy głównej pozostały jedynie dwie części z czego jedna stała się fragmentem sąsiadującego budynku. Dwa wejścia do kościoła w północnej i południowej ścianie dowodzą istnienia różnic poziomów podłoża w średniowieczu i dzisiaj.

Do dzisiaj na pozostałościach absydy i prezbiterium odbywają się spektakle teatralne, wystawy i pokazy filmów.